Artemis II atmosferde delik açtı, GPS saptı

NASA'nın Artemis II görevi, astronotları yarım yüzyılı aşkın bir aradan sonra Ay'ın yörüngesine taşıyıp geri getirdi. Nisan ayındaki fırlatma ise yeni bir araştırmaya göre iyonosferde iki devasa delik açtı. Ancak bu deliklerin etkisi uzayda değil, yerdeki GPS alıcılarında görüldü.

Artemis II fırlatmasının iyonosferdeki izi

Çalışma, Tayvan'daki Ulusal Cheng Kung Üniversitesi'nden bilim insanlarına ait. Geophysical Research Letters dergisinin çevrimiçi ön baskısında yayımlandı. Araştırmacılar, ABD'li bilim insanlarının depremlerde tektonik plaka hareketlerini izlemek için kullandığı yüksek hassasiyetli yer tabanlı GPS alıcı ağından yararlandı. Bu nedenle ölçümler hassas bir veriye dayanıyor.

İyonosfer, deniz seviyesinden 48 ila 965 kilometre yükseklikte uzanan, Dünya'nın en dış iyonize atmosfer katmanı. Radyo sinyallerinin küresel çapta yayılmasında kritik rol oynuyor. Çalışmaya göre NASA'nın Uzay Fırlatma Sistemi (SLS), bu katmanda SpaceX'in Starship testlerinde gözlemlenenden on kat daha şiddetli bir bozulma yarattı. Yani Artemis II fırlatması, karşılaştırılan testlerden çok daha güçlü bir iz bıraktı.

Roketin 65 metrelik ana kademesi ilk elektromanyetik deliği oluşturdu. Üst kademenin yaptığı iki ateşleme ise ikinci deliği açtı. Başka bir deyişle iki ayrı aşama, iki ayrı iz bıraktı. Her biri yaklaşık 5.000 kilometre genişliğe ulaşan bu delikler, GPS'in yerdeki konumu birkaç metre sapmayla göstermesine neden oldu.

Artemis II sonrası otonom araç ve dron riski

Çalışmanın ortak yazarlarından Profesör Charles Lin, bu bozulmanın günlük teknolojilere yansıyabileceğini söyledi. Lin'e göre birkaç metrelik bir konum hatası bile otonom bir aracın şerit değiştirmesine yol açabilir. Üstelik sürücüsüz araçlar ve dron konumlandırmaları için bu büyük bir risk.

GPS uyduları iyonosferin çok üzerinde, yaklaşık 20.200 kilometre yükseklikte dönüyor. Yine de sinyallerin akıllı telefonlara, yer istasyonlarına ve otonom araçlara ulaşması için alt atmosfer katmanlarının hepsinden geçmesi gerekiyor. Bu yüzden iyonosferdeki bozulma, uzaydaki uyduları değil yerdeki alıcıları etkiliyor. Sinyal bu yolculukta bozulursa alıcı, konumu birkaç metre yanlış gösterebiliyor.

Lin, Ay yüzeyine ve Mars'a yapılacak görevler arttıkça GPS hizmetlerinde kesinti ve bozulma ihtimalinin de yükseleceğini öngörüyor. Nitekim araştırma, Artemis II fırlatmasının yarattığı iki deliği ölçümlerle ortaya koydu. Dolayısıyla bulgular, yer tabanlı GPS alıcılarının fırlatmalardan nasıl etkilendiğini gösteriyor.