Sahra’da Bulunan Mars Göktaşı 4,1 Milyar Yıllık Çıktı, Su İzleri Taşıyor

Hakkı Alkan

31 Ekim 2026

Sahra Çölü’nde 2022’de bulunan pembe renkli bir taşın, en az 4,1 milyar yıl önce oluşmuş bir Mars göktaşı olduğu ortaya çıktı. Teghaza 001 adı verilen göktaşı, Mars’ın genç yaşlarında yüzeyin altında su dolaştığını gösteren izler taşıyor ve bugüne kadar Dünya’da bulunan en yaşlı Mars kayalarından biri kabul ediliyor.

Göktaşının ilk ayrıntılı incelemesi 29 Ekim’de Science dergisinde yayımlandı. NASA destekli çalışmayı yürüten ekip, taşın yaşını ve mineral yapısını ilk kez bu makalede ortaya koydu. Çalışmanın özeti Science dergisinin sayfasında okunabiliyor.

Mars Göktaşı Teghaza 001 Nerede Bulundu?

Göktaşı, 2022’de Mali’deki Sahra topraklarında bulundu ve adını keşfedildiği Teghaza tuz düzlüğünden aldı. Toplam ağırlığı yaklaşık 800 gram olan taş sekiz parçaya ayrılmış durumda. En büyük parça 442 gram geliyor.

Taşın Mars’tan geldiği, New Mexico Üniversitesi’ndeki araştırmacıların yaptığı oksijen izotopu ölçümleriyle doğrulandı. Oksijen izotopları her gök cisminde farklı bir parmak izi bırakıyor ve Teghaza 001’deki değerler diğer Mars göktaşlarıyla eşleşti. NASA’ya göre Dünya’da bugüne kadar Mars’tan geldiği bilinen yaklaşık 435 göktaşı var.

Bu taşlar Mars yüzeyine çarpan büyük cisimlerin kopardığı parçalar. Uzayda uzun bir yolculuktan sonra Dünya’ya düşüyor ve genellikle çöl ya da kar kaplı düzlüklerde fark ediliyorlar. Mars kayalarının Dünya’ya nasıl ulaştığını Mars kayalarıyla ilgili bu yazımızda ayrıntılı anlatmıştık.

4,1 Milyar Yıllık Taşta Su İzleri

NASA’nın Jet İtki Laboratuvarı’ndan (JPL) Yang Liu liderliğindeki ekip, taşın içinde zirkon kristalleri buldu. Zirkon, bir kayanın ne zaman oluştuğunu ve sonradan hangi değişimlerden geçtiğini kesin olarak tarihlemeye yarıyor. Caltech’ten Francois Tissot’nun ekibi de tırnaktan küçük bir parça üzerinde tek tek mineral tanelerini inceleyen bir yöntemle yaş tespiti yaptı. Bu yöntem, nadir örneğin büyük kısmının sonraki çalışmalar için korunmasını sağlıyor.

Sonuçlar, taşın yaklaşık 4,1 milyar yıl önce Mars’taki suyla etkileşime girip değiştiğini gösterdi. Bu da kayanın bundan da önce oluştuğu anlamına geliyor. Taştaki oksijen izotopu oranları, diğer Mars göktaşlarına göre belirgin şekilde yüksek. Araştırmacılar bunu, magmanın yüzeydeki sularla etkileşmiş kabuk malzemesiyle karışmasına bağlıyor.

Liu, “Makalenin hakemlerinden biri onu Mars için bir Rosetta Taşı olarak nitelendirdi” dedi. Çalışmanın ikinci yazarı Lee Saper ise “Bu, Mars’ın daha önce hiç örneğine sahip olmadığımız bir bölgesinden gelen ilk kabuk parçamız” ifadesini kullandı. NASA’nın duyurusu ajansın sitesinde yer alıyor.

Mars Suyunu Çok Erken Kaybetmeye Başlamış

Göktaşındaki suyla ilgili ilk ayrıntılar haziranda Science Advances dergisinde yayımlanmıştı. Araştırmacılar taştaki fosfat kristallerinde hapsolmuş suyu inceledi ve hidrojenin ağır izotopu döteryumun oranını ölçtü. Sonuçlara göre 4,1 milyar yıl önce Mars’taki suyun döteryum oranı, Dünya’daki deniz suyunun en az iki katıydı. Bu makaleye Science Advances üzerinden ulaşılabiliyor.

Bu oran neden önemli? Hafif hidrojen uzaya ağır döteryumdan daha kolay kaçıyor. Geride kalan suda döteryumun artması, gezegenin hidrojeni ve dolayısıyla suyu hızla kaybettiğine işaret ediyor. Yani Mars, 4,1 milyar yıl önce suyunu uzaya kaptırmaya çoktan başlamıştı. Perseverance aracının da Mars’ın sulu geçmişine dair ipuçları topladığını şu haberimizde aktarmıştık.

Göktaşı Mars’ın Hangi Bölgesinden Geldi?

Göktaşının Mars’ta tam olarak nereden koptuğunu bilmek mümkün değil. Ancak taşın mineral yapısı, NASA’nın Mars Reconnaissance Orbiter aracının gezegenin kraterlerle dolu güney yaylalarında gözlemlediği yapıyla örtüşüyor. Araştırmacılar bu bilgilere dayanarak taşın mineral ve kimyasal yapısına uyan 13 olası bölge belirledi.

Teghaza 001, Dünya’da bulunan en eski üç Mars göktaşından biri. Benzer yaştaki ALH84001 neredeyse tek bir mineralden oluşurken Teghaza 001 farklı volkanik mineralleri bir arada barındırıyor. Bu çeşitlilik, Mars kabuğunun soğuyan magmadan nasıl oluştuğunu ve yer altı suyunun onu nasıl değiştirdiğini adım adım okumayı sağlıyor.

Ekip, çalışmaların daha başlangıç aşamasında olduğunu vurguluyor. Gezegenden örnek getirme görevleri gerçekleşene kadar bu tür göktaşları, Mars’ın geçmişini doğrudan incelemenin neredeyse tek yolu olmaya devam edecek. Perseverance’ın topladığı örneklerle ilgili NASA’nın geçen yılki açıklamasını buradan okuyabilirsiniz.